Bốn yếu tố cấu thành tội phạm theo Bộ Luật hình sự

Bốn yếu tố cấu thành tội phạm theo Bộ Luật hình sự.

Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, cấu thành tội phạm là tổng hợp những dấu hiệu pháp lý mang tính đặc trưng, bắt buộc phải có để định rõ một hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể là tội phạm. 

Yếu tố cấu thành tội phạm là một trong bốn nhóm dấu hiệu pháp lý cơ bản, có mối quan hệ biện chứng và hữu cơ với nhau, phản ánh đầy đủ bản chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi. 

1. BỐN NHÓM YẾU TỐ CẤU THÀNH TỘI PHẠM BAO GỒM:

• Khách thể: Quan hệ xã hội bị xâm hại.
• Mặt khách quan: Biểu hiện hành vi bên ngoài.
• Chủ thể: Người hoặc pháp nhân thực hiện hành vi.
• Mặt chủ quan: Ý thức, tâm lý bên trong (lỗi, động cơ, mục đích).

2. PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH TỘI PHẠM:

2. 1. Khách thể của tội phạm

Khách thể là quan hệ xã hội được Luật Hình sự bảo vệ nhưng bị hành vi phạm tội xâm hại hoặc đe dọa xâm hại. 

- Bản chất: Tội phạm không xâm hại vào những vật chất vô tri đơn thuần, mà xâm hại vào các mối quan hệ xã hội được pháp luật thừa nhận và bảo vệ (như quyền sống, quyền sở hữu, an ninh quốc gia).

- Phân loại:

• Khách thể chung: Toàn bộ các quan hệ xã hội được Luật Hình sự bảo vệ.
• Khách thể loại: Nhóm các quan hệ xã hội cùng tính chất (Ví dụ: Nhóm các tội xâm phạm sở hữu).
• Khách thể trực tiếp: Quan hệ xã hội cụ thể bị một tội phạm trực tiếp xâm hại (Ví dụ: Quyền sở hữu tài sản trong tội Trộm cắp).
• Đối tượng tác động (Cần phân biệt với khách thể): Là vật chất, con người hoặc bộ phận của thế giới khách quan mà qua đó hành vi phạm tội xâm hại đến khách thể. Ví dụ: Trong tội Trộm cắp, chiếc xe máy là đối tượng tác động, còn quyền sở hữu chiếc xe của chủ xe mới là khách thể.

2. 2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan là những biểu hiện bên ngoài của tội phạm mà con người có thể nhận thức được bằng trực quan. 

Mặt khách quan gồm 4 dấu hiệu cơ bản sau:

• Hành vi nguy hiểm cho xã hội (Dấu hiệu bắt buộc): Biểu hiện bằng "hành động" (làm công việc mà luật cấm) hoặc "không hành động" (không làm nghĩa vụ mà pháp luật yêu cầu phải làm và có điều kiện để làm).
• Hậu quả nguy hại cho xã hội: Những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra (vật chất, tinh thần, thể xác). Có những tội chỉ cần có hành vi là cấu thành tội phạm (cấu thành hình thức), có tội bắt buộc phải có hậu quả xảy ra (cấu thành vật chất). 
• Mối quan hệ nhân quả: Hành vi nguy hiểm phải là nguyên nhân trực tiếp hoặc tất yếu dẫn đến hậu quả nguy hại xảy ra. 
• Các điều kiện bên ngoài khác: Thời gian, địa điểm, phương pháp, thủ đoạn, công cụ và phương tiện phạm tội. 

2. 3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể là người (hoặc pháp nhân thương mại) thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội và phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Đối với cá nhân, chủ thể phải thỏa mãn đồng thời 2 điều kiện:

- Năng lực trách nhiệm hình sự (TNHS): Khả năng nhận thức được ý nghĩa xã hội của hành vi và khả năng điều khiển được hành vi đó. Người mắc bệnh tâm thần làm mất khả năng này sẽ không phải là chủ thể của tội phạm

- Đạt độ tuổi theo quy định:

• Từ đủ 16 tuổi trở lên: Chịu TNHS về mọi tội phạm.
• Từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi: Chỉ chịu TNHS về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng được liệt kê cụ thể trong luật. 

Lưu ý: Một số tội danh yêu cầu "chủ thể đặc biệt" (ví dụ: Tội nhận hối lộ đòi hỏi chủ thể phải là người có chức vụ, quyền hạn). 

2. 4. Mặt chủ quan của tội phạm

- Mặt chủ quan là diễn biến tâm lý bên trong của người phạm tội khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. 

- Mặt chủ quan bao gồm các dấu hiệu:

• Lỗi (Dấu hiệu bắt buộc): Thái độ tâm lý của một người đối với hành vi nguy hiểm và hậu quả của hành vi đó. Chia làm 2 loại: Lỗi cố ý: Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm, thấy trước hậu quả và mong muốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra. Lỗi vô ý: Người phạm tội do cẩu thả hoặc quá tự tin mà không thấy trước hoặc nghĩ rằng hậu quả sẽ không xảy ra, dù đáng lẽ phải thấy trước hoặc có thể thấy trước. 
• Động cơ: Lực thúc đẩy bên trong khiến người phạm tội thực hiện hành vi (ví dụ: đê hèn, tư lợi, thù hằn).
• Mục đích: Kết quả cuối cùng trong tâm lý mà người phạm tội mong muốn đạt được khi thực hiện hành vi.